रविवार, 7 जून 2026

विपश्यना : स्वतःकडे परत जाण्याचा प्रवास



दहा दिवस कोणाशीही बोलायचं नाही, मोबाईल वापरायचा नाही, पुस्तकं वाचायची नाहीत, लिहायचं नाही, टीव्ही नाही, वर्तमानपत्र नाही. फक्त स्वतःसोबत राहायचं.

विपश्यना कोर्ससाठी नाव नोंदवताना हे नियम ऐकले तेव्हा ते फारसे अवघड वाटले नव्हते. पण प्रत्यक्ष कोर्स सुरू झाल्यानंतर लक्षात आलं की बाहेरच्या जगापासून दूर राहणं जितकं कठीण नाही, त्यापेक्षा कितीतरी अधिक कठीण आहे स्वतःच्या मनासोबत राहणं.

पाली, जिल्हा रत्नागिरी येथील शांत परिसरात कोर्स सुरू झाला. आजूबाजूला हिरवाई, डोंगर आणि निसर्गाची प्रसन्न साथ होती. पण या बाह्य शांततेच्या मागे माझ्या मनात मात्र विचारांचं वादळ सुरू होतं. पहिल्याच दिवशी जाणवलं की शरीर एका जागी बसू शकतं, पण मनाला एका जागी थांबणं जमत नाही.

सुरुवातीचे काही दिवस माझ्यासाठी खूप आव्हानात्मक होते. ध्यानाला बसलं की भूतकाळ आठवायचा, भविष्याची चिंता सुरू व्हायची. कधी एखादा जुना प्रसंग, कधी एखादी अपूर्ण इच्छा, कधी एखादा राग, तर कधी एखादी खंत. मन सतत एका विचारातून दुसऱ्या विचाराकडे धावत होतं.

आयुष्यात आपण सतत कोणत्या ना कोणत्या गोष्टीत व्यस्त असतो. काम, व्यवसाय, कुटुंब, मोबाईल, सोशल मीडिया, बातम्या... स्वतःला एकटं पडू न देण्यासाठी आपण किती गोष्टींचा आधार घेतो, याची जाणीव तिथे झाली. बाहेरचे सर्व आधार काढून घेतले की मनाचं खरं स्वरूप दिसायला लागतं.

ध्यानाच्या प्रक्रियेत शरीरातील संवेदनांकडे लक्ष देण्याचा सराव होत गेला. सुरुवातीला पाय दुखायचे, पाठ दुखायची, अस्वस्थता जाणवायची. पण त्या संवेदनांकडे प्रतिक्रिया न देता केवळ निरीक्षण करायचं, हे शिकताना जीवनाबद्दलही एक महत्त्वाची गोष्ट समजू लागली. सुख असो किंवा दुःख, दोन्ही कायमचं राहत नाही. प्रत्येक गोष्ट बदलते, पुढे जाते.

कोर्सच्या मध्यावर आल्यानंतर एक वेगळीच शांतता अनुभवायला मिळाली. मनातले विचार पूर्ण थांबले नव्हते, पण त्यांचा ताबा कमी झाला होता. प्रत्येक विचारामागे धावण्याऐवजी त्याच्याकडे पाहता येऊ लागलं होतं. ही माझ्यासाठी मोठी जाणीव होती.

या दहा दिवसांत मला स्वतःविषयी अनेक गोष्टी नव्याने समजल्या. आपण अनेकदा बाह्य यश, प्रतिष्ठा, पैसा किंवा इतरांच्या मतांमध्ये स्वतःचा आनंद शोधत असतो. पण खरी शांती ही बाहेर सापडत नाही. ती आपल्या मनाच्या संतुलनात असते.

कोर्स संपण्याच्या आदल्या दिवशी मला एक प्रश्न सतावत होता – या दहा दिवसांनी नेमकं काय दिलं? उत्तर शोधताना जाणवलं की विपश्यनेने मला काही नवीन दिलं नाही, पण खूप काही अनावश्यक गोष्टींपासून मुक्त होण्याची दिशा दिली. प्रतिक्रिया देण्याऐवजी समजून घेण्याची, तक्रार करण्याऐवजी स्वीकार करण्याची आणि बाहेर धावण्याऐवजी आत डोकावण्याची.

दहाव्या दिवशी मौन संपलं. पुन्हा सर्वांशी संवाद सुरू झाला. मोबाईल परत मिळाला. अनेक संदेश, मिस्ड कॉल्स आणि सूचना वाट पाहत होत्या. पण त्यांना पाहण्याची पूर्वीसारखी घाई उरली नव्हती. कारण या काही दिवसांत मी एक वेगळीच गोष्ट अनुभवली होती — शांततेची ताकद.

घरी परतताना मनात एक कृतज्ञतेची भावना होती. जीवनातील समस्या संपल्या नव्हत्या, जबाबदाऱ्या कमी झाल्या नव्हत्या आणि जगही बदललं नव्हतं. पण त्या सगळ्याकडे पाहण्याची दृष्टी मात्र थोडी बदलली होती.

आजही त्या दहा दिवसांची आठवण आली की एक गोष्ट मनात ठामपणे उमटते — आयुष्यात कधी कधी पुढे जाण्यासाठी थोडा वेळ थांबणं आवश्यक असतं. विपश्यना म्हणजे माझ्यासाठी हा थांबा होता. स्वतःला पुन्हा एकदा भेटण्याचा, स्वतःला समजून घेण्याचा आणि अधिक सजगपणे जगण्याचा.

— डॉ.प्रा.नितीन कुंभार 

कोई टिप्पणी नहीं:

एक टिप्पणी भेजें

If you have any doubts,Please let me know

हरिशंकर परसाई के व्यंग्य ‘भोलाराम का जीव’ में सरकारी व्यवस्था का चित्रण

  हरिशंकर परसाई हिंदी के प्रमुख व्यंग्यकार हैं। उन्होंने अपने व्यंग्य-साहित्य के माध्यम से भारतीय समाज, राजनीति और प्रशासनिक व्यवस्था की वि...